کتاب صوتی

رژی

۵ قسمت • 2:17:37

ناصرالدین شاه قاجار در یکی از سفرهایش به انگلیس، وعده‌ ی اعطای امتیاز ننگین انحصار توتون و تنباکوی ایران را به شرکت انگلیسی تالبوت داد که براساس آن امتیاز کشت، برداشت و صدور توتون و تنباکو و انفیه به شرکت تالبوت سپرده می‌شد. تالبوت در جریان پذیرایی از شاه و هیئت همراه او، اطلاعات خود را درباره‌ ی محصول تنباکوی ایران تکمیل و سپس رایزنی در این زمینه را آغاز کرد. او برای دریافت امتیاز و شروع عملیات گسترده در ایران، شرکتی به نام «شرکت رژی» را با کمک دولت انگلیس و سرمایه‌ داران انگلیسی تأسیس کرد. وی پس از تأسیس شرکت رژی، وارد ایران شد و مقدمات کار را به طور محرمانه آغاز کرد. تالبوت هرجا به مانعی برمی‌خورد، با دادن رشوه کارش را پیش می‌برد؛ تا جایی که در مقطعی حتی به خود شاه نیز 25 هزار لیره رشوه داد و قرار گذاشت هر سال 15 هزار لیره نیز به شخص شاه هدیه (رشوه) بدهد. ناصرالدین شاه که برای تأمین هزینه سفرهای خود به اروپا با مشکلات مالی مواجه بود، با اعطای امتیاز موافقت کرد و پس از مراجعت به ایران در رجب 1307 ه‍. ق (مارس 1890 میلادی) قراردادی را با تالبوت ـ که با کمک دولت و عده‌ای از سرمایه‌داران انگلیسی، کمپانی رژی را با سرمایه‌ای 650 هزار لیره تأسیس کرده بود ـ منعقد کرد. بدین ترتیب امتیاز تجارت توتون و تنباکو به مدت 50 سال به تالبوت واگذار شد. این قرارداد هم زمان با دوران صدارت میرزا علی اصغرخان امین‌ السلطان بود. قیام از تهران به دیگر شهرها کشیده می‌شود، اما امین‌ السلطان و تالبوت به چه نتیجه‌ای می‌ رسند؟ میرزا حسن آشتیانی در مقام رهبری نهضت مقاومت و اعتراض مردم در جریان واگذاری امتیاز انحصاری دخانیات، توتون و تنباکو در داخل و خارج به یک شرکت انگلیسی توسط ناصرالدین شاه قاجار در سفر سوم خود به اروپا، در سال 1306، کوشید علاوه بر گوشزد کردن زیان‌ های اقتصادی این قرارداد، آثار سوء فرهنگی و اجتماعی آن را به مردم یادآور شود. این کار منجر به صدور فتوای تحریم تنباکو از سوی آیت الله سید محمدحسن حسینی شیرازی ملقب به میرزای شیرازی شد. او مردم را علیه این قرارداد ننگین برآشفت. پس از اعطای امتیاز انحصار توتون و تنباکو به کمپانی رژی در چهار شهر ایران، مردم به پیشتازی چهار نفر از شاگردان میرزای شیرازی دست به اعتراض گسترده‌ ای زدند. در تهران شیخ فضل الله نوری، در اصفهان آقانجفی اصفهانی، در شیراز سید علی‌اکبر فال اسیری و در تبریز میرزا جواد مجتهد تبریزی از رهبران این جریان بودند. حکم تاریخی میرزای شیرازی در معاهده انحصار تنباکو در زمان ناصرالدین شاه چنان مردم را به صحنه کشاند که شاه قاجار، مجبور شد قرارداد تنباکو را فسخ کند. با صدور این حکم، مردم مبارزه سیاسی علیه قرارداد استعماری مذکور را یک وظیفهٔ شرعی دانستند و به مخالفت شدید پرداختند. به‌ طوری که ناصرالدین شاه مجبور شد با پرداخت غرامت، این قرارداد ننگین را فسخ کند. سرانجام حکم تاریخی تحریم از سوی میرزای شیرازی از سامرا صادر شد.